woj. wielkopolskie, powiat złotowski, dekanat Złotów I, diecezja bydgoska

Złotów
Kościół Apostołów Piotra i Pawła

Traktura gry i rejestrów: elektro-pneumatyczna
Liczba głosów : 24
Liczba manuałów: 2+Pedał
Budowniczy:
 Verschueren Orgelbouw op.308 (Heythuyzen, Holandia) 1954r       


DYSPOZYCJA INSTRUMENTU
(zachowano oryginalną numerację registrów)

PEDAŁ:

1. Pryncypałbas 16'
2. Subbas 16'
3. Oktawbas 8' (ekstensja głosu 1)
4. Gedaktbas 8' (ekstensja głosu 2)
5. Chorałbas 4' (ekstensja głosu 1)
6. Puzon 16'

I MANUAŁ (Hauptwerk):
10. Burdon 16'
11. Pryncypał 8'
12. Rurflet 8'
13. Oktawa 4'
14. Koppelflet 4'
15. Kwinta 2 2/3'
16. Oktawa 2'
17. Mixtura 3-4ch
18. Trąbka 8'


II MANUAŁ (Schwellwerk):
22. Dolkan 8'
23. Salicjonał 8'
24. Vox coelestis 8'
25. Gedakt 8'
26. Pryncypał 4'
27. Blokflet 4'
28. Róg nocny 2'
29. Sesqualtera 2ch
30. Trąbka harmoniczna 8'

POŁĄCZENIA:
7. Pedał + Manuał I
8. Pedał + Manuał II
9. Pedał + Manuał II 4'
19. Manuał I + II
20. Manuał I + II 16'
21. Manuał I + II 4'
31. Wyłącznik naturalnej oktawy II manuału

KOMBINACJE i POMOCE:
– Dwie wolne: A oraz B, a także niezależne dla obu manuałów i pedału
– Cztery stałe: Piano, Mezzo Forte, Forte, Tutti
– Automat pedału, Wyłącznik głosów językowych


HISTORIA I OPIS INSTRUMENTU
Organy piszczałkowe znajdujące się w kościele parafialnym pw. św. Piotra
i Pawła Ap. w Złotowie zostały zbudowane w 1954 roku przez wielopokoleniową
holenderską firmę organmistrzowską Verschueren Orgelbouw (Heythuyzen) i zostały
opatrzone numerem Opus 308. Do roku 2017 znajdowały się w kościele rzymskokatolickim
pw. św. Józefa (Diecezja Roermond) w holenderskiej dzielnicy
Kerensheide należącej do miejscowości Stein, w prowincji Limburgia położonej
w południowo-wschodniej części kraju. W tym też roku – na skutek decyzji biskupa
miejsca o całkowitym zamknięciu kościoła – firma organmistrzowska Krzysztofa
Grygowicza dokonała ich rozbiórki i przewiezienia do Polski. Organy pierwotnie
posiadały 27 głosów i składały się z organów głównych (dwa manuały i pedał) oraz
pozytywu (z hol. Koororgel). Jeszcze przed nabyciem instrumentu przez parafię
w Złotowie, zarządzaną przez księdza proboszcza Arkadiusza Kalinowskiego,
3 - głosowy pozytyw został zamontowany w Muzeum Diecezjalnym w Płocku. Organy
główne, o łącznej liczbie 24 głosów (w tym 3 głosy w pedale są uwspólnione z innymi
głosami tej sekcji, tzw. ekstensje), pod nadzorem wspomnianej firmy
organmistrzowskiej, dnia 29 maja 2017 roku zostały przewiezione do parafii
w Złotowie, a następnie złożone na wieży oraz chórze kościoła. Ta sama firma
w miesiącach pomiędzy czerwcem i listopadem 2017 roku dokonała ich montażu.
Organy posiadają elektropneumatyczną trakturę rejestrów i gry. Oznacza to,
że mechanizm przenoszący ruch klawisza w kontuarze (stole gry) na wentyle
(zawory) w wiatrownicach otwierające dopływ powietrza do poszczególnych
piszczałek oraz mechanizm włączania poszczególnych głosów organowych
(rejestrów) zbudowany jest zarówno z przewodów elektrycznych i elektromagnesów,
a także z kanałów powietrznych (rurki, kondukty), zaworów (wentyli) i mieszków.
Dzięki takiemu rozwiązaniu kontuar jest wolnostojący. Został on umieszczony na
ruchomym podeście, co pozwala korygować jego ustawienie bez wpływu na pozostałe
elementy organów. Skala obydwu manuałów (klawiatur ręcznych) to dźwięki od C do
g3 (56 klawiszy), natomiast klawiatury pedałowej – od C do f1 (30 klawiszy), nie
uwzględniając ekstensji.
Pierwotnie prospekt (elewacja frontowa, fasada) organów składał się z dwóch
osobnych części, ustawionych po przeciwległych stronach chóru holenderskiego
kościoła. W złotowskim kościele, z uwagi na warunki architektoniczne tutejszego
chóru, połączono obie szafy organowe w jedną bryłę i tak powstały jednolity prospekt
umieszczono w centralnej części chóru, w odległości ok. 2 metrów od balustrady.
Stawianie organów rozpoczęto od utworzenia solidnego drewnianego podestu
o powierzchni całkowitej ok. 15,5 m2. Następnie, celem ograniczenia padania
promieni słonecznych na piszczałki poprzez duże okno znajdujące się w południowej
części kościoła, skonstruowano i postawiono podwójną tylną ścianę instrumentu
o szerokości 5,6 metra i wysokości 5,5 metra. Środek ściany wypełniono wełną
wygłuszającą. W międzyczasie wykonano niezbędne prace elektryczne polegające na
doprowadzeniu napięcia trójfazowego do silnika dmuchawy oraz przewodów
załączających do kontuaru. Zasilacz elektromagnesów i silnik wyposażono w zupełnie
nowe zabezpieczenia nadprądowe i różnicowoprądowe, czujnik kolejności i zaniku
faz oraz szereg styczników gwarantujących ich bezpieczną pracę. W kolejnym etapie
przystąpiono do dalszego wznoszenia szafy organowej oraz sukcesywnego
ustawiania w jej wnętrzu wszystkich niezbędnych elementów organów, takich jak
miechy, kanały powietrzne, wiatrownice, elektromagnesy, montażu szafy
ekspresyjnej i innych. W międzyczasie oczyszczono wszystkie piszczałki (ponad 1250
sztuk), odnowiono klawiatury obydwu manuałów (naklejono nowe nakładki na
klawisze) oraz pomalowano piszczałki prospektowe. W trakcie prac przy trakturze
położono około 750 metrów 12-żyłowego przewodu miedzianego i wykonano setki
połączeń lutowanych. Wymieniono też wszystkie przewody ołowiane na rurki
z tworzywa sztucznego. Podobnie postąpiono z mieszkami - zużyte mieszki skórzane
zastąpiono nowymi, wytworzonymi z polipelu, tj. sztucznej skóry, odpornej na
wysuszenia i zniszczenie przez robaka drzewnego. Odrestaurowano też drewniane
listwy tonowe, stanowiące elementy wiatrownic. Wszystkie metalowe kondukty
powietrzne zastąpiono rurami papierowo-aluminowymi. Na koniec prac dokonano
korekty intonacyjnej niektórych piszczałek i nastrojenia każdej z nich. Instrument
charakteryzuje się uniwersalnym zestawem głosów, bez wyraźnego wskazania na
konkretną epokę w muzyce.
System powietrzny organów składa się z dmuchawy zasilanej silnikiem
trójfazowym, wytwarzającej pod odpowiednim ciśnieniem powietrze, oraz trzech
połączonych ze sobą jednofałdowych miechów magazynowych, w których powietrze
to jest magazynowane. Powietrze rozprowadzane jest do wiatrownic przy użyciu
kanałów powietrznych. Miech główny, który zlokalizowany jest na podłodze pod
sekcją II manuału doprowadza powietrze do piszczałek sekcji pedału oraz zasila
pomocniczo dwa pozostałe miechy, które z kolei zaopatrują wiatrownice
poszczególnych manuałów i dodatkowo również pozostałej sekcji pedału. Do systemu
powietrznego organów należy także zaliczyć urządzenie tremolo, którego działanie
polega na wywoływaniu cyklicznych zmian ciśnienia powietrza służącego do zasilenia
piszczałek – powietrza odpowiadającego za zadęcie piszczałek. W opisywanym
instrumencie tremolo dotyczy tylko sekcji II manuału.
Piszczałki ustawione są na dwunastu wiatrownicach. Cztery duże wiatrownice
obu manuałów znajdujące się wewnątrz szafy organowej są wiatrownicami typu
stożkowego. Pozostałe charakteryzują się budową mieszaną, w których
elektromagnesy sterują poruszaniem się mieszków połączonych z klapami, bądź
zaworami. Znacząca większość piszczałek została zachowana w bardzo dobry stanie.
Nie ujawniono żadnych śladów robaka na piszczałkach drewnianych. Sekcja
II manuału została zamknięta w szafie ekspresyjnej i znajduje się na drugim poziomie
(góra) szafy organowej, po lewej stronie chóru patrząc z dołu kościoła. Szafa
ekspresyjna, zwana też żaluzją, jest drewnianą skrzynią, w której dwie ściany
zbudowane są z szerokich listew obracających się wokół osi pionowej. Kąt ustawienia
listew sterowany jest z kontuaru i decyduje o stopniu słyszalności dźwięku piszczałek
umieszczonych wewnątrz skrzyni. Również na tym samym poziomie szafy
organowej, lecz po prawej stronie chóru, znajduje się sekcja I manuału oraz głos
Subbas 16', stanowiący element sekcji pedałowej i jedyny głos w organach składający
się tylko z piszczałek drewnianych. W tylnej części, na pierwszym poziomie szafy
organowej (dół), po lewej stronie chóru, znajduje się głos Puzon 16', który - z racji
swoich dużych rozmiarów - miejscami sięga sufitu szafy organowej. Z pośród
wszystkich piszczałek instrumentu, najmniejsza ma wysokość kilkunastu
centymetrów, a największa – głos Puzon 16' – ok. 5,5 metra. Większość piszczałek
metalowych wykonana jest ze stopu cyny i ołowiu. Wyjątek stanowią piszczałki
prospektowe (Prynycpałbas 16', Pryncypał 8'), które w większości wykonane są
z blachy cynkowej. Niektóre z nich stanowią połączenie cynku w dolnej części i cyny
z ołowiem w górnej części (fragment piszczałki odpowiedzialny za strojenie). Część
głosów (Gedakt 8', Burdon 16', Rurflet 8', Gedaktbas 8') składa się zarówno
z piszczałek drewnianych jak i metalowych. Z powodu bardzo dużych rozmiarów
cztery piszczałki znajdujące się na środku obydwu gzymsów prospektowych
(Pryncypałbas 16') zostały poddane gierowaniu (łamaniu) pod kątem 90 stopni.
Zabieg ten pozwolił na zmieszczenie ich na chórze przy zachowaniu odpowiedniej
odległości od sufitu, a jednocześnie zachowaniu wysokości wydawanego przez nie
dźwięku. Chociaż instrument składa się w głównej mierze z piszczałek labialnych
(wargowych), to znajdują się w nim także piszczałki językowe. Do tej grupy należą
głosy: Puzon 16', Trąbka 8' oraz Trąbka harmoniczna 8'. Cechą wyróżniającą ostatni
głos jest dłuższy korpus (wysokość) piszczałki oraz nieco inna budowa jej podstawy,
co objawia się łagodniejszym brzmieniem od zwykłej trąbki. Kontynuując wątek
prospektu, należy także zaznaczyć, że z powodu konieczności przebudowy prospektu
poprzez połączenie obu szaf prospektowych, o czym wspomniano już wcześniej,
powstała pomiędzy nimi przerwa, która wymagała estetycznego wypełnienia.
W związku z tym, po wykonaniu niezbędnych prac stolarskich, dorobiono
6 piszczałek cynkowych i umieszczono je w centralnej części prospektu. Piszczałki te,
wraz z piszczałkami znajdującymi się na skraju szafy organowej (bok prawy i lewy),
są piszczałkami niemymi, czyli nie wydającymi dźwięków. Stanowią one rolę
ozdobną i dekoracyjną, komponująca się w całość prospektu, który na całej długości
został podświetlony od dołu diodami LED.
Dnia 14 listopada 2017 roku dokonano uroczystego poświęcenia organów
przez J. E. Ks. Bpa Jana Tyrawę, Ordynariusza Diecezji Bydgoskiej. Wszyscy
uczestniczący w tej podniosłej uroczystości, w tym zaproszeni księża, parafianie,
fundatorzy i przedstawiciele firmy organmistrzowskiej, po Mszy Świętej wysłuchali
koncertu organowego w wykonaniu pani prof. Elżbiety Karolak z Poznania.
We wznoszeniu organów swój udział miało wiele osób i instytucji. Ogromne
podziękowania kierowane są do wszystkich Pań i Panów, którzy rozładowali cały
instrument, przywieziony dwoma samochodami ciężarowymi przez Panów Zenona
i Krzysztofa Ziębów, przy współpracy z firmą Media Expert i Panem Maciejem
Grzebitą. Większość prac stolarskich wykonali Panowie: Marek Kokowski (podłoga,
tylna ściana) oraz Kazimierz Jakóbczyk (prace przy szafie organowej). Prace
elektryczne wykonał Pan Waldemar Szmit z synem. Na różnym etapie prac swoją
pomocą służyli m.in. Panowie: Kazimierz Adamczyk, Zygmunt Dziwiński, Szymon
Kobierzyński, Kazimierz Kopienke, Józef Paczkowski i Józef Zuper. Koordynatorami
prac związanymi z wznoszeniem organów byli ksiądz proboszcz Arkadiusz
Kalinowski, Pan Kościelny Zdzisław Składnik oraz moja skromna osoba. W akcję
zaangażował się również ksiądz wikariusz Bartłomiej Brzeziński, z którego
inicjatywy została zorganizowana zbiórka makulatury. Dochód z niej w całości został
przeznaczony na niezbędne prace związane z wznoszeniem organów.

 


Autor: Dariusz Podhalicz